Chứng khoán luôn vận động theo những chu kỳ lặp lại, phản ánh sự thay đổi của nền kinh tế, chính sách tiền tệ, kết quả kinh doanh doanh nghiệp và tâm lý nhà đầu tư. Hiểu được quy luật này sẽ giúp nhà đầu tư tránh mua đuổi ở vùng đỉnh, đồng thời biết cách tích lũy khi cơ hội thực sự xuất hiện.
Chu kỳ thị trường chứng khoán hình thành từ đâu?
Chu kỳ chứng khoán thường gắn liền với chu kỳ kinh tế. Khi lãi suất giảm, tín dụng được mở rộng và lợi nhuận doanh nghiệp cải thiện, dòng tiền có xu hướng chảy mạnh vào cổ phiếu, tạo nên giai đoạn tăng trưởng. Ngược lại, khi lạm phát gia tăng, chính sách tiền tệ thắt chặt và chi phí vốn tăng lên, thị trường thường bước vào giai đoạn điều chỉnh hoặc suy giảm.
Tuy nhiên, diễn biến của thị trường chứng khoán thường đi trước nền kinh tế từ 6-12 tháng. Điều này lý giải vì sao chỉ số có thể tạo đáy khi số liệu kinh tế vẫn chưa thực sự tích cực, hoặc bắt đầu điều chỉnh trong lúc kết quả kinh doanh của doanh nghiệp vẫn đang tăng trưởng.
Chính vì vậy, nhà đầu tư không nên chỉ nhìn vào các số liệu hiện tại mà cần đánh giá kỳ vọng của dòng tiền đối với giai đoạn tiếp theo.
Bốn giai đoạn chính của chu kỳ thị trường
Thông thường, thị trường sẽ trải qua bốn giai đoạn gồm tích lũy, tăng trưởng (Markup), phân phối và suy giảm (Markdown).
Giai đoạn tích lũy: Cơ hội thường xuất hiện khi số đông còn bi quan
Sau một giai đoạn giảm mạnh, áp lực bán dần suy yếu và thị trường bắt đầu đi ngang trong biên độ hẹp. Thanh khoản thường ở mức thấp vì phần lớn nhà đầu tư vẫn chưa lấy lại niềm tin.
Đây lại là thời điểm các tổ chức và dòng tiền dài hạn bắt đầu tích lũy cổ phiếu của những doanh nghiệp có nền tảng cơ bản tốt.
Một ví dụ điển hình là cuối năm 2022 và đầu năm 2023. Sau khi VN-Index giảm về quanh vùng 900 điểm, tâm lý thị trường khá bi quan do áp lực từ lãi suất và thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Tuy nhiên, khi mặt bằng lãi suất bắt đầu hạ nhiệt và chính sách hỗ trợ tăng trưởng được triển khai, nhiều cổ phiếu ngân hàng như MBB, ACB, hay nhóm công nghệ như FPT đã dần thu hút dòng tiền trước khi bước vào chu kỳ tăng giá mới.
Giai đoạn tăng trưởng: Dòng tiền lan tỏa mạnh mẽ
Khi xu hướng tăng được xác nhận, thanh khoản cải thiện rõ rệt và dòng tiền bắt đầu lan rộng sang nhiều nhóm ngành. Đây thường là giai đoạn tạo ra phần lớn lợi nhuận của cả chu kỳ.
Những nhóm ngành hưởng lợi từ chính sách vĩ mô thường dẫn dắt thị trường. Chẳng hạn, năm 2024, khi đầu tư công được đẩy mạnh và hoạt động sản xuất phục hồi, các doanh nghiệp như HHV, VCG, C4G ghi nhận mức tăng giá tích cực nhờ kỳ vọng tăng trưởng lợi nhuận.
Tuy nhiên, không phải mọi cổ phiếu đều tăng như nhau. Dòng tiền thường tập trung trước vào nhóm vốn hóa lớn, sau đó mới lan sang nhóm mid-cap và small-cap. Vì vậy, lựa chọn đúng nhóm ngành ở từng thời điểm quan trọng không kém việc lựa chọn đúng doanh nghiệp.
Giai đoạn phân phối: Thị trường vẫn tăng nhưng rủi ro bắt đầu lớn dần
Đây là giai đoạn khó nhận biết nhất vì chỉ số nhiều khi vẫn duy trì ở vùng cao. Tin tức tích cực xuất hiện dày đặc, tâm lý nhà đầu tư khá lạc quan và nhiều người tin rằng thị trường sẽ tiếp tục lập đỉnh mới.
Tuy nhiên, bên dưới bề mặt, dòng tiền lớn đã bắt đầu chốt lời. Thanh khoản duy trì ở mức cao nhưng đà tăng chậm lại, nhóm cổ phiếu dẫn dắt suy yếu và dòng tiền có xu hướng dịch chuyển sang các cổ phiếu đầu cơ.
Nếu vẫn sử dụng margin cao hoặc mua đuổi trong giai đoạn này, nhà đầu tư rất dễ đối mặt với rủi ro khi thị trường đảo chiều.
Giai đoạn suy giảm: Bảo toàn vốn quan trọng hơn tìm kiếm lợi nhuận
Khi áp lực bán chiếm ưu thế, chỉ số liên tục hình thành các đỉnh thấp hơn và đáy thấp hơn, thị trường bước vào xu hướng giảm.
Ở giai đoạn này, việc cố gắng “bắt đáy” thường mang lại hiệu quả thấp nếu chưa xuất hiện tín hiệu xác nhận xu hướng mới. Thay vào đó, nhà đầu tư nên ưu tiên quản trị rủi ro, giảm sử dụng margin, nâng tỷ trọng tiền mặt và tập trung theo dõi các doanh nghiệp có nền tảng tài chính vững chắc để chuẩn bị cho chu kỳ tiếp theo.
Làm thế nào để xác định thị trường đang ở giai đoạn nào?
Không có chỉ báo nào xác định chính xác 100% chu kỳ thị trường, nhưng nhà đầu tư có thể kết hợp nhiều yếu tố để nâng cao xác suất nhận định.
Các yếu tố cần theo dõi bao gồm xu hướng của VN-Index, thanh khoản thị trường, diễn biến lãi suất, tốc độ tăng trưởng lợi nhuận doanh nghiệp, định giá P/E toàn thị trường và sự luân chuyển của dòng tiền giữa các nhóm ngành.
Ví dụ, khi thanh khoản cải thiện, lợi nhuận doanh nghiệp bắt đầu phục hồi và nhóm cổ phiếu dẫn dắt đồng loạt vượt các vùng kháng cự quan trọng, xác suất thị trường bước vào chu kỳ tăng trưởng sẽ cao hơn. Ngược lại, nếu định giá đã ở mức cao trong khi lợi nhuận doanh nghiệp chậm lại và dòng tiền suy yếu, nhà đầu tư cần thận trọng với khả năng thị trường chuyển sang giai đoạn phân phối.
Chu kỳ là quy luật tất yếu của thị trường chứng khoán và cũng là yếu tố tạo ra cả cơ hội lẫn rủi ro cho nhà đầu tư. Thay vì cố gắng dự đoán chính xác đỉnh hay đáy, điều quan trọng là nhận diện thị trường đang ở giai đoạn nào để điều chỉnh danh mục phù hợp. Khi hiểu được chu kỳ, nhà đầu tư sẽ biết lúc nào nên chủ động tích lũy, khi nào cần gia tăng tỷ trọng cổ phiếu và khi nào nên ưu tiên bảo toàn vốn, từ đó nâng cao hiệu quả đầu tư trong dài hạn.
Author
admin, Investment Advisory
